ŁOSIE. LOKACJA NA PRAWIE WOŁOSKIM

Celina Cempa

Dokument lokacyjny sołtystwa w Łosiem pochodzi z 1588 r. Został wystawiony w Wielopolu przez Jana Branickiego, właściciela Zabełcza, Wielopola i Łabowej, a jest w nim mowa o lokacji wsi i założeniu sołtystwa. Przywilej na sołtystwo wykupił niejaki Kuźma z Boguszy. Kuźma to słowiańska wersja imienia Kosma. Kmiecie mieli pozwolenie na osiedlanie się według prawa wołoskiego. Sołtys otrzymał 4 łany ziemi z zastrzeżeniem, że jeden łan przeznaczony jest na „popostwo”, czyli parafię unicką. Ten rok można uznać za datę lokacji wsi na prawie wołoskim oraz datę uposażenia parafii w Łosiem. A było to 437 lat temu. Szczegóły tego dokumentu są konkretne.

Jan Branicki wydzielił część swojego lasu w Nowej Wsi nad potokiem zwanym Łosie na założenie kolejnej wsi. Zasadźca, zwany też kniaziem, czyli ów Kuźma z Boguszy, zapłacił za ten przywilej 50 florenów, bo nic za darmo u wielmożnego pana nie było. Zasadźca pełnił funkcję sołtysa i miał władzę sądowniczą wedle prawa ruskiego, czyli „wałaskiego”, jak było w umowie. Z każdej kary, którą wyznaczał w sądzonej sprawie, jako to za zabójstwa, kradzieże, podpalenia, wróżenie i inne nadużycia, sołtys (scultetus) otrzymywał co szósty grosz. Pastwiska w lasach były wolne dla wypasu bydła, owiec i trzody chlewnej. Niecodzienny zapis w dokumencie dotyczy pozwolenia na działalność bartniczą (pszczelarską): „swoboda w lasach do zakładania barci, utrzymywania pszczół dla siebie”. Na św. Marcina (11 listopada) sołtys i dzierżawcy zobowiązani byli do uiszczenia opłaty w naturze, jakimi były owce, świnie, sery. Sołtys otrzymywał z daniny co „szóstego baranka i szósty ser”. Kto nie miał owiec, dawał 12 groszy. Ponadto sołtys dawał 4 baranki i świnię. Takie były okoliczności lokacji wsi Łosie, którego historia podobna jest do wielu miejscowości założonych na prawie wołoskim.

Zabudowa Łosiego pod koniec XVIII w. na mapach Miega 1779-1783

Łosie i granicząca z nim Roztoka Wielka na mapach Miega 1779-1783

Łosie, Roztoka Wielka i Nowa Wieś na mapach wojskowych Miega 1779-1783

Parafia w Łosiem została uposażona w jedną rolę gruntu zwaną rolą Kowejowską. Pierwszym udokumentowanym parochem w Łosiem był prezbiter łosieński Matyjasz Daniłowicz, który otrzymał przywilej popostwa od Jaśnie Oświeconego księcia Aleksandra Michała Lubomirskiego, koniuszego koronnego, wydany w Nawojowej 29 lutego w 1655 r. Przywilej potwierdził jego syn Józef Karol Lubomirski 31 marca 1696 r. w dokumencie wydanym na zamku w Wiśniczu. O wcześniejszych proboszczach nie znalazłam dotychczas wzmianki.

Cerkiew stała naprzeciwko roli poświętnej (plebańskiej) wspomnianej Kowejowskiej. Na mapach galicyjskich z 1846 r. dokładnie widać tę rolę z podpisem Aller Heilliger i zanaczoną cerkiew. Podczas wizytacji i rewizji cerkwi jeszcze w 1740 r. zaznaczono w protokole: „Cerkiew i dzwonnica jak nowa opatrzona dobrze. Cmentarz parkanem opasany. (…) Dzwonów na dzwonnicy 2”. Wyposażenie cerkwi było skromne, choć wystarczające i wizytator wylicza: „kielich srebrny z pateną, gwiazdą i łyżeczką srebrnemi pozłocistemi 1,  trybularz mosiężny 1, lichtarzów cynowych para, flaszka cynowa 1, dzwonek w cerkwi 1, aparat niebieski na dnie atłasowym kwiaty różne 1, drugi atłasowy rużowy, aparat żałobny trzeci wszystkie potrzebne w swoich okolicznościach, alb 5, obrusów płóciennych 4, ręczników 6”. Na wyposażeniu cerkwi znajdowały się księgi liturgiczne: „Ewangeliarz pisany 1, Służebnik in quarto 1, Apostoł druk 1, Tryłogion druk 1, Trebnik in quarto 1, Triody druk obiedwie”. Podobne wyposażenie mają wszystkie wizytowane cerkwie w 1740 r. Różnice są w ilości.

Parafia w Łosiem była samodzielna, ale z czasem stała się filią parafii w Nowej Wsi, gdzie prowadzone były jednak osobne księgi metrykalne. Do czasów współczesnych zachowała się cerkiew wybudowana w 1826 roku. Obecnie jest kościołem filialnym parafii w Nowej Wsi. Świątynia pod wezwaniem św. Michała Archanioła jest starannie odrestaurowana, posiada kompletne wyposażenie cerkiewne, piękny ikonostas z motywami rokokowo-klasycystycznymi. Maleńkie wnętrze zdobią zwierciadlane stropy i ornamentalno-figuralna polichromia. Opis cerkwi chętni znajdą w albumie „Szlakiem cerkwi w gminie Łabowa” wydanym przez Towarzystwo Miłośników Ziemi Łabowskiej w 2023 r.

W Łosiem były młyny wodne, dwa tartaki. Zaznaczone są na mapie z 1846 r., gdzie widać również sprytnie przeprowadzone młynówki zasilające koła wodne.

Na przełomie XVIII/XIX w. młyn prowadziła prze kilka pokoleń rodzina Łazorczyków vel Łazarczyków: w latach 1784-1791 Bazyli, jego syn w latach 1818-1824 Onufry Łazorczyk, kolejno 1838-1876 Bazyli Łazarczyk, syn Onufrego oraz Eustachy, syn Bazylego. Wspominani w aktach metrykalnych są również inni młynarze: 1784 Petro Hawrylczak, rusticus et molitor in villae Łosie, który zmarł w 1800 r., mając lat 55; w 1804 r. Maciej Hruszka/Gruszka.

Łosie na mapach katastralnych galicyjskich z 1846 r.

Łosie na mapach katastralnych galicyjskich z 1846 r.

Łosie z zaznaczoną rolą poświętną (plebańską) oraz cerkwią na mapach katastralnych galicyjskich z 1846 r.

Warto przytoczyć opis życia mieszkańców wsi Łosie w I poł. XIX w. napisany przez Antoniego Schneidera, znanego polskiego krajoznawcę i dokumentalistę dziejów Galicji. Będzie to reprezentatywny obraz życia wielu podobnych i zacofanych galicyjskich wsi.

Nazwę bierze od łosiów, które ongi w nieprzebytych tamtejszych lasach w wielkiej ilości się znajdowały. Droga z Nowej Wsi do Łosiego prowadząca jest jakby przepruciem dwóch gór, a miejsce, przez które idzie zwie się Hłubokym (!Głęboki Potok). Przedział wsi sąsiednich stanowią góry mające kształt paraboli, której osią jest strumyk z wierzchołka paraboli wypływający. Po obydwu stronach strumyka w małych odległościach jest 47 domów w dość gęstym szeregu tak, że długość całej wsi nawet ¼ mili nie wynosi. Są dwa tartaki – jeden w środku wsi, a drugi na samym końcu. Domy są wszystkie z drzewa wewnątrz równo     i pięknie ociosanego, ale nigdy niebielonego. Obejmują 2 izby czarną, czyli piekarnię (!chyżę) i białą czyli świetlicę. Izba czarna obok zwykłego mieszkania dla ludzi, częstokroć jest pożytkiem dla cielnych krów lub innej rogacizny. Świetlica zaś jest izbą gościnną ( tu jest podłoga z desek i zwie się dełynami), w piekarni zaś w miejsce takowej jest nasyp ziemi twardo ubity. Kominów nie ma żadnych. Dym zaś wychodzi po części otworem zrobionym      w powale, a zwanym oznicią, a częściowo drzwiami do sieni i na pole. W świetlicy jest kafel ogrzewany na zimę z pieca w sieni umieszczonego (…) pożywienie jest proste i skromne: grule, kapusta, chleb owsiany (odzimka), takoż inne potrawy z mąki owsianej przyrządzane jako to: czer, kulasza, steranka (!zaciórka), kisiełicia (żur), hruszczanka. Mięso chłop tam zaledwie dwa razy zakosztuje tj. na Boże Narodzenie i Wielkanoc. Większa część wieśniaków nawet mleka do potraw nie używa, a przy jedzeniu suchych potraw, cieszy się, jeżeli z warem (!kapuśniarką) spożyć je może. Podczas nieurodzajnych lat pokrzywa i sieczka jako pożywienie są bardzo poszukiwane, pierwsza – sparzona zastępuje sałaty lub kapusty, wtóra omełta chleba dostarcza. Jako napój służy im wyborna górska woda lub wódka. Pijaków nałogowych prawie nie ma (…). Pomimo tak nędznego życia lud wygląda czerstwo i rześko, jest rosły i barczysty, zęby ma gęste, włosy już to białe, już to czarne. Trudnią się przeważnie chowem bydła (owce, woły, kozy, krowy). Koni w całej wsi zaledwie 3-4 spotkać można. Główny przedmiot handlu to woły i owce. Tłumne jarmarki na bydło odbywają się w Łabowej, Tyliczu, Muszynie, Uściu i Grybowie. Wieśniacy jak w ogóle w całej okolicy są religijni, potulni i nadto gościnni, jak z drugiej strony rozjątrzeni gotowi są życie postradać, a od swego nie odstąpić.

Populacja Łosiego nigdy nie była liczna. Mała ilość gruntów pod uprawę, górzysty teren i duża ilość lasów nie pozwalała na rozszerzenie osadnictwa na większą skalę. W 1765 r. Łosie liczyło 200 mieszkańców. Według spisów wojskowych z 1777 r. w Łosiem mieszkało 245 osób, było 36 budynków mieszkalnych, które zamieszkiwały 43 rodziny. W 1840 r. ilość mieszkańców osiągnęła liczbę 334 osób i do 1945 r. nigdy nie przekroczyła poziomu czwartej setki. Największą liczbę mieszkańców odnotowano w 1926 r., czyli 350. Po zakończeniu II wojny światowej na luty 1945 r. Łosie zamieszkiwało 316 osób i stały 43 domy. Obecnie w Łosiem mieszkają 252 osoby i stoi 47 domów mieszkalnych (dane UG na 30.06.2025). Pod względem liczebności mieszkańców Łosie zajmuje 8 miejsce wśród 13 miejscowości gminy Łabowa.

Cerkiew w Łosiem, fot. Katarzyna Bielak 2023

Ikonostas w łosieńskiej cerkwi. Fot. Katarzyna Bielak, 2023

Ołtarz za ikonostasem w cerkwi w Łosiem. fot. Katarzyna Bielak 2023

Album „Szlakiem cerkwi w gminie Łabowa”, TMZŁ, Łabowa 2023

Tekst: Celina Cempa©

Źródła:

1. Wizytacja dekanatu muszyńskiego 1740, Narodowe Muzeum we Lwowie, PKA 2205
2. Blazheiovskii Dmytro, Historical Shematism of the Eparchy of Peremysh l including the Apostolic Administration of Lemkivshchyna (1828 – 1939), Kameniar, Lviv 1999
3. Teki Antoniego Schneidra, Archiwum Państwowe w Krakowie, sygn. 1049
4. Schematyzm greckokatolickiej eparchii przemyskiej pod red. Juliana Nykorowicza, 1879
5. Szlakiem cerkwi w gminie Łabowa, Towarzystwo Miłośników Ziemi Łabowskiej, Łabowa 2023