W Roztoce Wielkiej znajduje się drewniana cerkiew pod wezwaniem św. Dymitra Męczennika z 1819 roku. Poprzednia cerkiew stojąca „od niepamiętnych czasów” (jak zaznaczono podczas wizytacji w 1743 roku) zawaliła się w 1817 r. Budowa odbyła się za rządów proboszcza ks. Izydora Gładyszowskiego (1791-1872)[1], który posługiwał w Roztoce w latach 1818-1831.
Stara cerkiew nieznanej fundacji i czasu powstania była również pod wezwaniem św. Dymitra Męczennika. Kilka informacji o cerkwi zawiera protokół wizytacji dekanalnej z 1743 r. Blisko drzwi wejściowych stała drewniana dzwonnica „gątami pobita” z dwoma dzwonami, cmentarz ogrodzony był parkanem. Drzwi były jedne, na żelaznych zawiasach z mocnym zamkiem. Wyposażenie było typowe, czyli bardzo podobne do wyposażenia cerkwi w Łosiem: kielich srebrny z pateną, kielich cynowy z pateną, trybularze, dzwonki, dzwoneczki, ornaty cztery, alby, lichtarze, obrusy, zasłonki, zawoje, tuwalnie itp. Księgi liturgiczne podstawowe: Apostoł, Ewangeliarz, Triody, Mszał, Trebnik.
Nowa cerkiew postawiona została powyżej starej na niewielkim wzniesieniu, obok usytuowano nowy cmentarz. Poprzednia cerkiew stała bliżej rzeki Kamienicy i tam był również stary cmentarz. Jest to prawdziwa perełka wśród cerkwi drewnianych na byłej Łemkowszczyźnie. Jak na odległą i zagubioną w górach miejscowość, roztoczańska cerkiew miała szczęście do wybitnych artystów, którzy zostawili tutaj swoją cząstkę talentu i natchnienia. Ikonostas jest dziełem Teofila Kopystyńskiego, a polichromia ścienna – Karola Różewicza. Trudno byłoby o lepszych artystów.
Cerkiew stoi na lewym brzegu Kamienicy Nawojowskiej. Od 1947 użytkowana jako kościół filialny parafii rzymskokatolickiej w Nowej Wsi. Obiekt wpisany został na listę zabytków w 1964, ale nie włączony do szlaku architektury drewnianej województwa małopolskiego.
Jest to niewielka drewniana cerkiew o kubaturze 700 m³, powierzchni użytkowej 155 m², orientowana (czyli prezbiterium skierowane jest ku wschodowi), posiada konstrukcję zrębową, trójdzielną. Reprezentuje północno-zachodni typ budownictwa cerkiewnego (wariant młodszy). Ściany na zewnętrz szalowane są gontem. W ostatnim czasie wszystkie gonty zostały wymienione na nowe.
Dachy namiotowe przykryte są blachą i zwieńczone dwiema baniastymi wieżyczkami ze ślepymi latarniami. Wieża szersza u podstawy ma konstrukcję słupową z nadwieszoną izbicą pomalowaną na niebieski kolor i zwieńczona jest baniastym hełmem ze ślepą latarnią. W przyziemiu wieży znajduje się babiniec ze skośnymi ścianami.
Wnętrze świątyni składa się z trzech części: babińca, nawy i prezbiterium. Prezbiterium w kształcie kwadratu ma wydzieloną niewielką zakrystię. Brak pierestołu (ołtarza konfesyjnego), który znajdował się za ikonostasem i datowany był na XIX w. Został zdemontowany w 1951 r. podczas zbyt gorliwego dostosowywania cerkwi do obrządku łacińskiego i zastąpiony ołtarzem soborowym. Z tego też powodu usunięto z ikonostasu wrota carskie i diakońskie oraz dwie ikony namiestne – Chrystus Nauczający i Matka Boska z Dzieciątkiem – które powieszono na ścianie w prezbiterium. Ołtarz w stylu klasycystycznym z obrazem Serca Jezusowego pochodzi z XIX w.
Ikonostas z Roztoki Wielkiej datowany jest na 1881 r. i jest dziełem Teofila Kopystyńskiego (1844-1916) – wybitnego lwowskiego malarza, portrecisty i konserwatora zabytków. Wykonanie jest mistrzowskie i całość ikonostasu ma duże walory artystyczne. Pięknie zdobione kioty podkreślają artyzm i duchowe przesłanie zawarte w ikonostasie. Ikonostas wprowadzał wiernych w mistykę wydarzeń dziejących się w miejscu ołtarzowym. Wierni mogą spoglądać na wizerunki świętych i proroków w celu lepszego zrozumienia Liturgii, zgodnie z poglądem, że człowiek nie jest w stanie pojąć rozumem dziejących się tam wydarzeń. Ikonostas obrazuje Niebo.
Teofil Kopystyński urodził się w Przemyślu. Dzięki protekcji i pomocy mecenasa sztuki i polskiego ziemianina Włodzimierza Dzieduszyckiego zdobył wykształcenie artystyczne w wyższych szkołach sztuk pięknych w Krakowie i Wiedniu. Zasłynął jako malarz realista, znakomity portrecista, malarz i konserwator. Namalował również szereg ikon i ikonostasów do kościołów galicyjskich (m.in. Roztoka Wielka, Czyrna, Kunkowa, Węglówka). Jego malarstwo cerkiewne wzbogaciło wymogi kanoniczne o szczegóły realnego świata. Zmarł we Lwowie, spoczywa na Cmentarzu Łyczakowskim.
Zainteresowanych odsyłam do biogramów poświęconych artyście i chociaż linki odsyłają do źródeł ukraińskich, są łatwe w odczytaniu:
https://uain.press/blogs/teofil-kopystynskyj-hudozhnyk-realist-portretyst-restavrator-1220150
Ikonostas w Roztoce Wielkiej ma typowy poziomy układ ikon. Z najniższego rzędu pozostały po bokach dwie ikony chramowe przedstawiające św. Dymitra Męczennika i św. Mikołaja. Rząd ikon świątecznych, zwanych prazdnikami, przedzielony jest Ostatnią Wieczerzą, a rząd Deesis – ikoną Chrystusa Archireja (Kapłana Króla) siedzącego na tronie w koronie na głowie w czerwonej szacie pontyfikalnej i paliuszu na ramionach. Chrystus trzyma w lewej ręce otwartą księgę z literami alfa i omega (Jam jest początek i koniec), a prawą ręką udziela błogosławieństwa. Według greckiego kanonu prawa ręka ma specjalnie ułożone palce mające odtwarzać monogram Chrystusa. Po obu stronach Chrystusa Króla znajdują się po trzy duże ikony z wizerunkami Apostołów. W najwyższej strefie umieszczono rząd proroków składający się z sześciu medalionów z wizerunkami Patriarchów i Proroków (po dwóch na każdym medalionie). Medaliony mają kształt ośmiokąta obramowanego stylizowanymi gałązkami i są mocno nachylone do środka świątyni prawdopodobnie z powodu dość niskich poziomych stropów. Pośrodku tego rzędu góruje wizerunek Boga Stwórcy w owalnej glorii. Ikonostas wyróżnia się niezwykłym bogactwem barokowych elementów dekoracyjnych wypełniających wszystkie wolne pola. Są to złocone ornamenty, kolumienki, błękitne kolory. Nie zachowały się wrota carskie i diakońskie wykonane również przez Teofila Kopystyńskiego. Nie ma ich w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie, a zapisy kroniki parafialnej w Maciejowej informują, że tamtejsze wrota carskie i diakońskie pochodzą z cerkwi w Nowej Wsi, w której również zdemontowano dolne rzędy ikonostasu. Zatem nie zgadzam się z sugestią pana Jarosława, że w Maciejowej są wrota carskie i diakońskie pochodzące z Roztoki Wielkiej.
Uzupełniony schemat roztoczańskiego ikonostasu odtworzył pan Jarosław Giemza i znajduje się on w monumentalnym albumie i równocześnie wspaniałym dziele Jego autorstwa „Cerkwie i ikony Łemkowszczyzny”, Wyd. LIBRA, Rzeszów 2023
Niewielka nawa ma po dwa małe prostokątne okienka od wschodu i południa. Przy ścianie zachodniej nadwieszony jest późnobarokowy chór muzyczny z wypukłym parapetem. Wewnątrz są stropy zwierciadlane. W nawie nie ma ołtarzy bocznych. Świątynia jest maleńka, ale urzeka barwnością i rokokową ornamentyką. Wystrój wnętrza tworzy dekoracja malarska o zróżnicowanym charakterze z lat 1893 i 1938. W prezbiterium na ścianach bocznych lamperie ozdobione są barwnymi ludowymi ornamentami ukraińskimi, wyżej znajdują się pasy z ornamentem roślinnym z wplecionym motywem krzyża, a na suficie kompozycja z krzyża, gołębicy i czterech aniołków. W nawie pod obecną polichromią znajdują się dawne zacheuszki. W dolnej partii ścian oraz na stropie widoczne są ornamentalne pasy z motywami stylizowanymi na haft krzyżykowy. Na bocznych ścianach namalowane są dużych rozmiarów postacie św. Michała Archanioła walczącego z diabłem i św. Jerzego zabijającego smoka otoczone ornamentalnymi ramami.
Strop nawy ozdabia wielofiguralna kompozycja Sądu Ostatecznego otoczona barwnym pasem polichromii z motywami geometrycznymi z sygnaturami malarza, konserwatorów i datą. Autorem kompozycji na stropie i ścianach sanktuarium, w nawie i babińcu wykonanymi w 1893 r. jest Karol Różewicz z Sanoka. Motyw Sądu Ostatecznego był często wykorzystywany w cerkwiach karpackich i pełnił rolę dydaktyczno-moralizatorską, obrazując dogmaty wiary chrześcijańskiej: zmartwychwstanie, życie wieczne i karę za grzechy. W okrągłych medalionach w narożnikach stropu są sceny: Pokłon Pasterzy, Zwiastowanie, Wjazd do Jerozolimy i Zmartwychwstanie.
Polichromię ścienną w 1938 r. dopełnił Jerzy Adamiak, nawiązując do obchodzonego w tym roku uroczyście 950-lecia Chrztu Rusi i wykonując ornamentykę ścienną w stylu narodowym ukraińskim.
W wyposażeniu cerkwi znajdują się: feretron późnobarokowy z wizerunkami NMP oraz Trójcy Świętej datowany na XIX w., ludowy krucyfiks z początków XIX w., obraz Matki Bożej w narodowym stroju ukraińskim (mal. Kutinowski, XX w.), obraz Zmartwychwstania z XVIII w., trzy feretrony z Matką Bożą. W jednym z nich pochodzącym ze Słowacji jest wizerunek św. Wacława, drewniane rzeźbione lichtarze – późnobarokowe i rokokowe, barokowy kielich, mosiężny kociołek na wodę święconą. Jeden z dzwonów na wieży datowany jest na 1695 r.
Cerkiew odnawiana była kilkakrotnie w latach: 1881 (z inicjatywy ks. Iwana Paryłowicza), 1888, 1893 (nowa polichromia ścienna wykonana przez Karola Różewicza, malarza z Sanoka), 1938 z okazji 950. rocznicy chrztu Rusi (w czasie posługi o. Antoniego Pakosza, polichromię odnawiali malarze: J. Adamiak i J. Galianka), w latach 1968, 1969 i w latach późniejszych.
Cerkiew otoczona jest kamiennym murem. Od strony północno – zachodniej znajduje się czynny cmentarz, na którym zachowało się kilka starych nagrobków łemkowskich. Obecnie cerkiew pełni rolę kościoła pomocniczego pw. Najświętszego Serca Jezusowego Parafii Rzymskokatolickiej w Nowej Wsi.
Tekst: Celina Cempa©
Fot. Katarzyna Bielak
Źródła:
- Wizytacja dekanatu muszyńskiego 1743, Narodowe Muzeum we Lwowie, PKA 2205
- Blazheiovskii Dmytro, Historical Shematism of the Eparchy of Peremysh l including the Apostolic Administration of Lemkivshchyna (1828 – 1939), Kameniar, Lviv 1999
- Teki Antoniego Schneidra, Archiwum Państwowe w Krakowie, sygn. 1049
- Schematyzm greckokatolickiej eparchii przemyskiej pod red. Juliana Nykorowicza, 1879
- Szlakiem cerkwi w gminie Łabowa, Towarzystwo Miłośników Ziemi Łabowskiej, Łabowa 2023
- Teofil Kopystiański https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%84%D1%96%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%84%D1%96%D0%B9%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87
- Teofil Kopystiański https://uain.press/blogs/teofil-kopystynskyj-hudozhnyk-realist-portretyst-restavrator-1220150
[1] Izydor Gładyszowski (1791-1872), wyśw. 1818, wdowiec od 1858, Roztoka Wielka (Nowy Sącz) 1818-1831, Czyrna (Grybów) 1831-1872, zmarł 17.10.1872 r. w Czyrnej, (Dymitr Błażejowski, s. 653).
0 komentarzy