Ludwika Leśniowska z Zieleńskich (Zielińskich) (1814-1890) herbu Gryf, pisarka pochodząca z Łabowej, pozytywistyczna „siłaczka”.
Badając życie i twórczość Ludwiki Leśniowskiej, można bezsprzecznie stwierdzić, że była osobą bezinteresownie pracującą na rzecz ruchów kobiecych II połowy XIX wieku oraz zajmującą się pozytywistycznie rozumianą pracą u podstaw. Jej zaangażowanie i niezłomna praca na niwie społecznej, literackiej i charytatywnej nie były może spektakularne, ale potrzebne dla ludu wiejskiego i najuboższych. Współcześni docenili jej starania i traktowali z uznaniem. Literatura pozytywistyczna to nie tylko twórczość Orzeszkowej czy Konopnickiej. To również twórczość wielu autorów i autorek literatury ludowej.
Ludwika Leśniowska urodziła się 11 września 1814 roku w Łabowej w szlacheckiej rodzinie ziemiańskiej. Rodzicami byli Wincenty Zieliński i Jadwiga z Regulskich. Najprawdopodobniej byli dzierżawcami folwarku Stadnickich w Łabowej. Niewiele wiadomo o jej wykształceniu, sytuacji rodzinnej i życiu osobistym. Najwięcej informacji zawdzięczamy Mieczysławie Romankównie, autorce hasła w Polskim Słowniku Biograficznym zamieszczonym w t. XVII z 1972 rok.
Ludwika Zielińska lub Zieleńska wyszła za mąż przed 1839 rokiem za Józefa Leśniowskiego (1809-1854). Po ślubie zamieszkała z mężem w Myślenicach. Mieli dwie córki: Bronisławę Emilię urodzoną 27 sierpnia 1840 roku w Wieliczce oraz Marię Teresę urodzoną 14 sierpnia 1854 roku już po śmierci ojca (pogrobowiec). Z aktu chrztu Marii Teresy pochodzi informacja, że Leśniowscy mieszkali wówczas w Krakowie na ulicy Różanej 617 (Dębniki). Wspomniana córka Maria Teresa zmarło młodo jeszcze przed rokiem 1866. Starsza córka Bronisława wyszła za mąż za Walentego Józefa Janowskiego, prawnika przy sądzie wyższym (wyższej instancji), urodzonego 7 stycznia 1830 roku w Myślenicach. Na podstawie spisu ludności miasta Krakowa z 1880 roku znany jest stan rodziny Janowskich. Bronisława i Walenty Janowscy mieli troje dzieci: Marię Annę ur. 13 lipca 1872 w Krakowie, Bronisława Władysława ur. 14 maja 1875 w Dębnikach pow. wielicki (obecnie krakowski) oraz Czesława Zygmunta ur. 27 lipca 1880 w Krakowie. Oprócz matki z rodziną Janowskich mieszkała służba: służąca Barbara Piórkowna ur. w 1860 roku w Morawicy pow. krakowski, pomocnik Jakub Bogucki ur. w 1858 w Gombinie (obecnie Gąbin, powiat płocki) w Królestwie Polskim, służący Adam Niesułkowski ur. 1857 w Zgierzu, również na terenie Królestwa Polskiego.
Rodzina Janowskich w 1880 roku. Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis ludności miasta Krakowa z r. 1880, Dz. I, nr 210-163, T. 4, sygn. 29/87/0/1/4, skan 58
Po śmierci męża i z powodu braku poważniejszych dochodów z pracy literackiej (większość oddawała zresztą na cele dobroczynne) popadła w ubóstwo. Mieszkała u córki Bronisławy Janowskiej na ulicy Zwierzynieckiej w Krakowie. Kiedy zmarła, zorganizowano zbiórkę pieniężną na pokrycie kosztów pogrzebu. Ludwika Leśniowska spoczęła na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. O uroczystościach pogrzebowych informowała ówczesna prasa. Krakowski „Czas” nr 8 z 11 stycznia 1890 roku zamieścił krótką notkę:
Nekrologia
Ludwika Leśniowska, zasłużona autorka ludowa i dziejów polskich popularnie napisanych pod pseudonimem Ludka z Myślenic, zakończyła w dniu wczorajszym życie, przeżywszy lat 75. Pogrzeb odbędzie się w niedzielę o godz. 3 po południu z domu przy ulicy Zwierzynieckiej.
Nieco obszerniej napisała o niej „Nowa Reforma” z 12 stycznia 1890:
Ludwika z Zielińskich Leśniowska, znana przede wszystkiem starszemu pokoleniu autorka dziełek dla ludu i redaktorka wydawanego niegdyś w Krakowie czasopisma p. t. „Nowiny ze świata”, zmarła w 75 roku życia. Jako prawdziwą zasługę zmarłej, która od najwcześniejszej młodości zajmowała się dolą ludu, podnieść należy założenie jeszcze w 1861 roku Czytelni dla włościan w Myślenicach. W r. 1859 na konkursie lwowskim premiowaną została praca ś. p. Leśniowskiej p. t. „Historya polska z geografią, żywotami świętych i bohaterów”.
Uwięziona w 1863 r. za prace w duchu narodowym, po 3 miesiącach więzienia napisała interesujący „Pamiętnik“. Liczne artykuły zamieszczała w poznańskich wydawnictwach dla ludu. W 1883 r. wydała w Krakowie broszurę na obchód jubileuszu Sobieskiego. Za pomysł założenia „Towarzystwa oficyalistów prywatnych“ zarząd tego Towarzystwa wyraził ś. p. Leśniowskiej swoją wdzięczność w formie adresu. Szlachetna, miłująca maluczkich i całe życie w miarę sił pracująca dla nich Polka, zmarła w mieście naszem w takiem ubóstwie, iż na pogrzeb potrzeba było zbierać jaką taką zapomogę. Pokój i cześć jej pamięci.
Archiwum Narodowe w Krakowie, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Najświętszej Panny Maryi w Krakowie, Akta urodzonych w Parafii Panny Maryi z roku 1854, sygn. 29/328/0/1/171, poz. 260
Początki jej twórczości literackiej rozpoczęły się od popularnonaukowych prac historycznych, potem pisywała moralizatorską prozę. Zajmowała się publicystką oświatową, była redaktorką czasopism dla ludu, reprezentującą interesy konserwatywnego ziemiaństwa. W wykazie ludności Krakowa w 1880 roku określona jako „autorka dzieł ludowych”.
Działalność społeczną rozpoczęła pod koniec l. 40 XIX wieku. W 1850 była członkinią Komitetu Pogorzeli Miasta Krakowa i angażowała się w zbieranie funduszy na odbudowę spalonego w pożarze kościoła dominikanów. Od końca lat 50. XIX wieku współpracowała z czasopismami dla ludu jako redaktorka lub autorka tekstów literackich i publicystycznych: „Dzwonek” 1859-1867, 1870-1871), „Dziennik Literacki” (1864), „Włościanin” (1871), „Zagroda” (1871-1879), „Gwiazdka Cieszyńska” (1871-1880). Leśniowska pisała pod różnymi pseudonimami: L.L., L.Les., Ludka z Myślenic, L. z Myślenic, Ludwika L., Ludwika z Myślenic.
Udzielała się w Towarzystwie Dobroczynnym im. Św. Wincentego á Paulo i wspierała bezpłatne czytelnie m.in. w Nowym Sączu poprzez przesyłanie bezpłatnie swoich publikacji.
W latach 1863-1865 wspólnie z Romanem Kieresem prowadziła konserwatywne pismo dla ludu „Nowiny ze Świata” powiązane z konserwatywną gazetą „Czasem”. Po ukazaniu się dwóch numerów zostali obydwoje aresztowani i oskarżeni o wspieranie i podżeganie do powstania styczniowego. Leśniowska została skazana na trzy miesiące aresztu. Wskutek tego doświadczenia zyskała temat do artykułów o reformie kodeksu karnego i więziennictwa, ale późniejsze publikacje pisała już w duchu lojalistycznym wobec zaborców.
Pomimo tych ciężkich doświadczeń (śmierć męża i młodszej córki, pobyt w więzieniu) nie zrezygnowała z aktywności społecznej: pisywała do lokalnych i krajowych periodyków, angażowała się w działalność oświatową wśród ludu, wspierała ochronki i towarzystwa dobroczynne. W latach 70. XIX wieku w Myślenicach prowadziła bezpłatną czytelnię dla ludu. Było to w tamtych czasach niezwyczajne osiągnięcie. W publikacji Bogny Wernichowskiej, Osobliwe życie Księżnej Montleart, poświęconej „chłopskiej księżnej” Auguście Montléart, właścicielce majątku w Krzyszkowicach koło Myślenic, krótki fragment poświęcony jest Ludwice Leśniowskiej. Warto go przytoczyć w całości, gdyż oddaje znakomicie charakter i działania naszej bohaterki:
W czasie, gdy księżna Montléart „oświecała chłopskich sąsiadów” w swych dobrach, w Myślenicach działała ciekawa i raczej niespotykana gdzieindziej w Galicji bezpłatna czytelnia dla ludu wiejskiego. Założyła ją Ludwika z Zieleńskich Leśniowska, pisarka, dziennikarka znana ze swych popularnych, przeznaczonych dla niewykształconych czytelników książek i broszur – przybliżających w sposób przystępny sławne postacie i wydarzenia z historii Polski. Pani Ludwika, gorąca patriotka, była wysoko ceniona przez współczesnych zarówno jako literatka, jak i społeczniczka… Czy te dwie niezwykłe niewiasty – zetknęły się? Bardzo możliwe, że tak – Leśniowska ziemiańska córka z Łabowej, działaczka na rzecz ludu i filantropka miała wiele wspólnych zainteresowań z Augustą Montléart i jak wszystkie edukowane kobiety z jej sfery znała język francuski. A Augusta, pomimo że rzadko przyjmowała w swoim dworze w Krzyszkowicach gości, spotykała się nieraz z ludźmi piastującymi urzędowe stanowiska, bądź działającymi na rzecz społeczności myślenickiej ziemi…
Leśniowska pomagała ks. Kazimierzowi Siemaszce zorganizować Dom Schronienia i Dobrowolnej Pracy dla Ubogich Chłopców, przemawiała w 1878 roku na drugim wiecu włościańskim zorganizowanym w Krakowie oraz w czasie wystawy rolniczo-przemysłowej. Do końca swojego życia prowadziła Biuro Umieszczeń – pośrednictwo pracy głównie dla służby domowej. Sama zmagała się z chorobą i brakiem środków do życia. Zmarła 9 stycznia 1890 w Krakowie. Spoczęła na cmentarzu Rakowickim.
Archiwum Narodowe w Krakowie, Urząd Zdrowia w Krakowie 1890, Księga zmarłych chrześcijan miejscowych i obcych (włościan), sygn. 29/83/0/1.1/55, skan 19
Aktywność literacka Leśniowskiej rozpoczęła się w 1850 roku. Zadebiutowała Listem Klaudyi Prokulli, żony Piłata. W sporym dorobku autorki znajdują się powieści, broszury i opowiastki dla ludu, artykuły publicystyczne oraz wiersze.
Niemały rozgłos przyniosła Leśniowskiej wydana w 1859 roku Historia polska, zebrana w krótkości z małymi objaśnieniami geografii i żywotami niektórych świętych i bohaterów polskich, która doczekała się drugiej edycji. Zwracano się do niej z prośbą o darmowe egzemplarze, co dało asumpt do tworzenia sieci czytelni dla ludu. O korzyściach takiego działania pisała w broszurze Sposób najłatwiejszy szerzenia oświaty między ludem prostym opartym na własnem doświadczeniu. Historia… była napisana w duchu konserwatywnym, lud wiejski nie ma mocy sprawczych, a antagonizmy klasowe są wymazane.
W 1854 znalazła się na liście 16 pisarek krakowskich opublikowanym przez Karola Estreichera w „Dzienniku Literackim”.
W latach 60. XIX wieku opublikowała szereg broszurek dla ludu o treści historycznej (obrona Częstochowy, odsiecz Wiedeńska, Kościuszko, Jan III Sobieski), Kolędy dla ludu (opowiastki religijne). Po nawiązaniu współpracy z ks. Franciszkiem Bażyńskim, działaczem ludowym z Poznania, wydała trzy powieści: Wojak jakich mało. Powieść z czasów króla Stefana Batorego (1864), Dwa procesa, czyli Większa moc boska niż złość ludzka. Powieść dla ludu (1865) oraz Wytrwałość w pracy i w złym losie (1869). W Krakowie w 1879 roku opublikowała powieść Dwaj bracia mleczni dedykowaną Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu z okazji pięćdziesięciolecia jego pracy twórczej. Zachowała się korespondencja autorki ze znakomitym pisarzem.
Na powieści Leśniowskiej prasa nie zwracała większej uwagi. Krytycy cenili literaturę dla ludu ze względu na jej utylitarność, zaangażowanie społeczne i pragmatyzm, czyli walory czysto użytkowe służące celom propagandowym, edukacyjnym i moralizatorskim. W czasach pozytywizmu nie oczekiwano artyzmu od działaczy ludowych, ale propagowania idei pozytywistycznych – czyli edukowania i społeczno-narodowej aktywizacji warstw niższych zgodnie z hasłami pracy u podstaw na rzecz ludu, upowszechniania oświaty i czytelnictwa. To była literatura rządząca się swoimi prawami, w tym swoistymi technikami pisarskimi (stereotypizacja, standaryzacja). Była to głównie literatura utylitarna (użytkowa) i tendencyjna. Za to też Leśniowska była ceniona – za uczciwą i wytrwałą pracę, ożywioną najlepszymi chęciami.
Krytyka literacka podkreślała, że wartość prozy Leśniowskiej nie leży w jej walorach literackich.
Jest to literatura prosta, schematyczna, wpisująca się w nurt piśmiennictwa dla ludu, reprezentowany przez grono działaczy ludowych (z Janem Kantym Gregorowiczem i Ludwikiem Anczycem na czele), która mając na uwadze ludowego odbiorcę, dostosowuje je do jego „możliwości percepcyjnych, przyzwyczajeń i oczekiwań”. Zadaniem tego typu literatury jest przede wszystkim wykształcenie w czytelnikach postaw i przekonań społecznie pożądanych.
Stąd program społeczno-literacki Leśniowskiej – postulaty solidaryzmu społecznego, współdziałania ponad podziałami stanowymi, idee szerzenia oświaty i poprawy bytu ubogich, rozbudzanie uczuć patriotycznych. Pisarka domagała się kształcenia dzieci wiejskich, opieki nad sierotami i wdowami, pracy i poświęcenia na rzecz innych wynikających z moralnego i patriotycznego obowiązku. Tematykę społeczną pisarka łączyła z problemami społecznymi i obyczajowymi: krytykowała egoizm, pijaństwo, próżniactwo, małżeństwa bez miłości. W kształtowaniu cnót obywatelskich i patriotycznych ma wielkie znaczenie historia, tradycja i religia oraz dbałość o dobro wspólne. Niestety, jej mrówcza praca, pełna wyrzeczeń i poświęcenia została zapomniana. Stała się bezimiennym „kamieniem rzuconym na szaniec” walki o społeczne oświecenie i równość dla warstw najuboższych.
Tekst: Celina Cempa
Źródła:
- Leśniowska Ludwika, https://saczopedia.dts24.pl/lesniowska-ludwika/ [dostęp: 30.03.2026].
- Mieczysława Romankówna, Leśniowska z Zielińskich Ludwika [hasło], „Polski Słownik Biograficzny”, tom XVII z 1972 r.
- Renata Stachura-Lupa, „Dziecko nieszczęścia”. Życie i twórczość Ludwiki Leśniowskiej, Poznańskie Studia Polonistyczne, Seria Literacka 47 (67) file:///C:/Users/ccemp/Downloads/articles-62415038.pdf-1.pdf [dostęp: 30.03.2026].
- Archiwum Narodowe w Krakowie, Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Najświętszej Panny Maryi w Krakowie, Akta urodzonych w Parafii Panny Maryi z roku 1854, sygn. 29/328/0/1/171, poz. 260
- Bogna Wernichowska, Osobliwe życie Księżnej Montleart, Wyd. Muzeum Regionalne Dom Grecki, Myślenice 2013.
- Archiwum Narodowe w Krakowie, Spis ludności miasta Krakowa z r. 1880, Dz. I, nr 210-163, T. 4, sygn. 29/87/0/1/4, skan 58 https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/jednostka/3059333?_Jednostka_delta=20&_Jednostka_resetCur=false&_Jednostka_cur=3&_Jednostka_id_jednostki=3059333 [dostęp: 30.03.2026].
- Archiwum Narodowe w Krakowie, Urząd Zdrowia w Krakowie 1890, sygn. 29/83/0/1.1/55, skan 19, Księga zmarłych chrześcijan miejscowych i obcych (włościan) https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/14646133 [dostęp: 30.03.2026].
- Biblioteka Jagiellońska, Korespondencja Józefa Ignacego Kraszewskiego, ser. 3: Listy z lat 1863-1887, t. 55, sygn. BJ rkp. 6515 IV, https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/edition/825695 [dostęp: 30.03.2026].
- Nekrologia [rubryka] (1890), „Czas” nr 8.
- „Nowa Reforma” z 12 stycznia 1890.
0 komentarzy